- Katılım
- 9 Mar 2024
- Mesajlar
- 551
- Puanları
- 0
Psikoloji literatüründe bu konuyla yakından ilişkili kavramlardan biri zihinselleştirmedir. Araştırmalar, kişinin kendisinin ve başkalarının zihinsel durumlarını anlama becerisinin sosyal ilişkiler ve ruh sağlığı açısından önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, zihinselleştirme güçlükleri farklı kişilerde farklı şekillerde ortaya çıkabilir ve belirli bir psikiyatrik durumun varlığını tek başına göstermez. Kaynak: American Journal of Psychiatry.
Bir de stres faktörünü unutmayalım. İnsan yorgunken, korkmuşken veya öfkeliyken olayları daha dar bir çerçeveden değerlendirebilir. Normalde anlayışlı olan bir kişi, uykusuz bir günün sonunda söylenen sıradan bir sözü bile kişisel saldırı olarak algılayabilir.
Bazen sorun insanları anlayamamak değil, onları anlamak için gereken zihinsel enerjiyi o anda bulamamaktır.
6. Psişik Körlüğü Azaltmak İçin Neler Yapabiliriz?
Güzel haber şu: Kendi düşüncelerimizi sorgulamak ve başkalarının bakış açılarını dikkate almak öğrenilebilen becerilerdir. Bir gecede kusursuz bir insan olamayız ama küçük alışkanlıklarla daha dikkatli bir iletişim kurabiliriz.
1. Varsayımlarınızı gerçeklerden ayırın.
Birisi size kısa cevap verdiğinde, “Bana kızgın” demek yerine “Kısa cevap verdi; nedenini henüz bilmiyorum” demeyi deneyin.
İlk cümle bir yorumdur. İkinci cümle ise gözlemlenebilir bir durumu tarif eder. Bu ayrım küçük görünse de gereksiz tartışmaların önüne geçebilir.
2. Tavsiye vermeden önce ihtiyacı sorun.
Bir arkadaşınız derdini anlatırken hemen çözüm üretmek yerine şu soruyu yöneltebilirsiniz:
“Bunu birlikte çözmeye mi çalışalım, yoksa önce seni dinlememi mi istersin?”
Bu soru, hem çözüm odaklı kişilere hem de duygusal desteğe ihtiyaç duyanlara alan açar. Ayrıca karşınızdaki kişinin neye ihtiyacı olduğunu tahmin etmek zorunda kalmazsınız.
3. Kendi duygularınızı tanımayı öğrenin.
Bazen başkalarının duygularını anlamakta zorlanmamızın nedeni kendi iç dünyamızı yeterince tanımamamızdır. Öfkelendiğimizde aslında incinmiş olabiliriz. Kıskandığımızda kaybetme korkusu yaşıyor olabiliriz. Sessiz kaldığımızda gerçekten sakin değil, çatışmadan kaçıyor olabiliriz.
Gün sonunda kendinize üç soru sorun:
- Bugün en yoğun hangi duyguyu yaşadım?
- Bu duyguyu ortaya çıkaran olay neydi?
- Olayı farklı bir şekilde yorumlamak mümkün müydü?
Bu sorular kendinizi yargılamak için değil, kendi zihninizin çalışma biçimini tanımak için kullanılmalıdır.
4. Geri bildirime savunmaya geçmeden kulak verin.
Birisi size davranışınızın kendisini üzdüğünü söylediğinde ilk tepkiniz kendinizi savunmak olabilir. “Ama ben öyle demek istemedim!” cümlesi de bu savunmanın klasik örneğidir.
Niyetinizin kötü olmaması önemlidir; ancak davranışınızın karşı tarafta yarattığı etki de önemlidir. İkisini aynı anda kabul etmek mümkündür.
Şöyle diyebilirsiniz: “Seni üzmek istemedim ama söylediğim şeyin sende böyle bir etki yarattığını anlıyorum. Biraz daha anlatır mısın?”
Bu cümle, otomatik savunmanın yerine merakı koyar.
5. İnsanları tek bir davranışla tanımlamayın.
Bir arkadaşınız bir kez sözünüzü kestiyse hemen saygısız olduğuna karar vermeyin. Belki heyecanlandı, belki konuyu yanlış anladı, belki de gerçekten dikkatsiz davrandı. Bunların hangisinin geçerli olduğunu anlamak için daha fazla bilgiye ihtiyacınız olabilir.
Tek bir olaydan kesin kişilik yargısı çıkarmamak, hem başkalarına hem de kendimize karşı daha adil olmamızı sağlar.
7. Bir Forum Üyesinin Deneyimi: “Ben Dinlediğimi Sanıyordum!”
Diyelim ki bir forum üyesi şöyle bir deneyimini paylaşıyor:
“Eşim iş yerinde yaşadığı bir problemi anlatırken ben hemen çözüm önerileri sunuyordum. Bana göre çok yardımcı oluyordum. Bir gün eşim, ‘Benimle konuşurken kendimi bir müşteri gibi hissediyorum. Sürekli sorunumu çözmeye çalışıyorsun ama ne hissettiğimi sormuyorsun,’ dedi. İlk başta biraz alındım. Sonuçta yardım etmeye çalışıyordum. Sonra düşündüm ve haklı olduğu noktaları gördüm. Artık önce dinliyorum, sonra neye ihtiyacı olduğunu soruyorum. İlginçtir, bazen çözümü kendisi zaten bulmuş oluyor.”
Bu örnekte önemli olan, çözüm üretmenin yanlış olması değil, her durumda aynı iletişim yöntemini kullanmanın yetersiz kalabilmesidir.
Başka bir forum üyesi de şöyle diyebilir:
“Ben de tam tersini yaşıyorum. İnsanlar bana sürekli duygularımı anlatmam gerektiğini söylüyor ama ben sorunumu çözmek istiyorum. Biri bana somut bir seçenek sunduğunda kendimi daha iyi hissediyorum. Herkesin destek alma biçimi farklı olabilir mi?”
Elbette olabilir. Hatta bu iki deneyim, insan ilişkilerinin neden tek bir kuralla açıklanamayacağını güzel bir şekilde gösteriyor.
Birinin ihtiyaç duyduğu şey dinlenmek, diğerininki plan yapmak olabilir. Aynı kişi bile bir gün yalnızca anlaşılmak isterken ertesi gün doğrudan çözüm arayabilir.
Dolayısıyla sağlıklı iletişimin temeli, karşımızdaki kişiyi kendi yöntemimize uydurmak değil, onun ihtiyaçlarını öğrenmeye istekli olmaktır.
8. Ne Zaman Profesyonel Destek Almak Gerekebilir?
Kişinin kendi duygularını tanımakta veya başkalarının bakış açılarını anlamakta zorlanması, zaman zaman herkesin yaşayabileceği bir durumdur. Ancak bu güçlükler sürekli tekrarlanıyor, yakın ilişkilerde ciddi sorunlara yol açıyor ya da kişinin günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel destek düşünülmelidir.
Örneğin kişi sık sık yanlış anlaşıldığını hissediyor, öfke patlamalarından sonra ilişkilerini onarmakta zorlanıyor veya duygularını ifade edemediği için yoğun sıkıntı yaşıyorsa bir psikolog ya da psikiyatristle görüşmek yararlı olabilir.
Ruh sağlığı uzmanı, yaşanan güçlüklerin hangi süreçlerle ilişkili olduğunu değerlendirebilir ve kişiye uygun bir yaklaşım belirleyebilir. Bazı psikoterapi yaklaşımları, kişinin kendi ve başkalarının zihinsel durumlarını daha iyi anlamasına odaklanır. Zihinselleştirme temelli terapi de bu yaklaşımlardan biridir.
Burada önemli bir ayrıntı var: İnternette okunan bir yazıdan hareketle kendimize veya başkasına psikolojik tanı koyamayız. Bir insanın duygularını ifade etmekte zorlanması, empati kuramaması veya farklı iletişim alışkanlıklarına sahip olması, otomatik olarak bir ruhsal bozukluğu olduğu anlamına gelmez.
Ama yaşanan zorlukları küçümsemek de doğru değildir. Gerektiğinde destek istemek, insanın kendisini tanıma ve ilişkilerini iyileştirme çabasının bir parçasıdır.
9. Asıl Kör Noktamız Kendimiz Olabilir miyiz?
İşin düşündürücü tarafı şu: Başkalarının bizi anlamadığını çok kolay fark ederiz ama bizim başkalarını yanlış anladığımızı kabul etmek daha zordur.
Bir tartışmada karşı tarafın ses tonunu eleştiririz ama kendi sesimizin ne kadar sertleştiğini fark etmeyebiliriz. Arkadaşımızın bencil davrandığını düşünürüz ama onun sınırlarını sürekli zorladığımızı gözden kaçırabiliriz. Partnerimizin bizi dinlemediğinden yakınırız ama o konuşurken telefonumuza baktığımızı unutabiliriz.
Kendimizi dışarıdan görememek, insan olmanın doğal sınırlılıklarından biridir. Bu nedenle öz farkındalık, yalnızca kendimiz hakkında olumlu düşünmek değildir. Bazen kendi hatalarımızı, çelişkilerimizi ve savunma mekanizmalarımızı da görebilmektir.
Üstelik kendimizi sorgulamak, her durumda haksız olduğumuzu kabul etmek anlamına gelmez. Karşımızdaki insan da yanılabilir. Önemli olan, kendi yorumumuzu tek mümkün açıklama olarak görmemektir.
Belki de insan ilişkilerinde gerçek olgunluk, herkesi doğru anlamayı başarmak değil, yanlış anladığımızı fark ettiğimizde geri adım atabilmektir.
Sonuç: Zihin Okumaya Gerek Yok, Biraz Merak Yeter!
Psişik körlük ifadesi, farklı bağlamlarda farklı anlamlar taşıyabilse de günlük yaşamda üzerinde düşünmeye değer bir noktaya işaret eder: İnsanlar yalnızca gördüğümüz davranışlardan ibaret değildir. Herkesin kendine özgü bir geçmişi, korkuları, beklentileri, ihtiyaçları ve olayları yorumlama biçimi vardır.
Kimi insan sorunları çözerek sevgisini gösterir, kimi dinleyerek, kimi pratik bir yardım sunarak, kimi de yalnızca yanında kalarak. Bunların hiçbiri tek başına kadınlara veya erkeklere özgü değildir. İnsanları anlamanın yolu, onları kalıplara yerleştirmekten çok, bireysel farklılıklarını keşfetmekten geçer.
Bir dahaki sefere bir arkadaşınız size “Beni hiç anlamıyorsun!” dediğinde hemen savunmaya geçmek yerine küçük bir deney yapabilirsiniz: “Seni hangi noktada yanlış anladım?” diye sorun.
Belki beklediğinizden daha uzun bir sohbet başlayacak. Belki haklı olduğunuzu düşündüğünüz bir konuda yeni bir şey öğreneceksiniz. Belki de yıllardır çözülemeyen bir tartışmanın aslında iki farklı ihtiyacın çarpışmasından kaynaklandığını fark edeceksiniz.
Ve kim bilir, belki de zihninizdeki o meşhur Excel tablosunu kapatıp bir süre yalnızca dinlemeyi öğrenirsiniz!
Şimdi sözü foruma bırakalım:
- Sizce insan kendi davranışlarındaki kör noktaları tek başına fark edebilir mi, yoksa başkalarının geri bildirimine mutlaka ihtiyaç duyar mı?
- Bir sorun yaşadığınızda önce çözüm mü ararsınız, yoksa sizi anlayan birine mi ihtiyaç duyarsınız?
- Hiç iyi niyetle yaptığınız bir şeyin karşı tarafta tam tersi bir etki yarattığını fark ettiniz mi?
- Sizce ilişkilerde daha büyük sorun hangisi: Karşımızdakini anlamamak mı, yoksa onu zaten anladığımızı düşünüp soru sormayı bırakmak mı?
Belki de bütün meselenin özeti şu: İnsanların zihnini okuyamayız ama onları gerçekten dinlemeyi öğrenebiliriz. Bazen bir ilişkiyi değiştiren şey, daha akıllıca bir cevap vermek değil, doğru soruyu sormaktır.
Bilimsel arka plan: Zihinselleştirme kavramı, kişinin kendisinin ve başkalarının düşünce, duygu ve niyetlerini anlamlandırabilmesini ifade eder. Kavramın psikoterapi ve ruh sağlığı araştırmalarındaki yeri için American Psychological Association sözlüğüne ve 2020 tarihli bilimsel derlemeye bakılabilir.
Bir de stres faktörünü unutmayalım. İnsan yorgunken, korkmuşken veya öfkeliyken olayları daha dar bir çerçeveden değerlendirebilir. Normalde anlayışlı olan bir kişi, uykusuz bir günün sonunda söylenen sıradan bir sözü bile kişisel saldırı olarak algılayabilir.
Bazen sorun insanları anlayamamak değil, onları anlamak için gereken zihinsel enerjiyi o anda bulamamaktır.
6. Psişik Körlüğü Azaltmak İçin Neler Yapabiliriz?
Güzel haber şu: Kendi düşüncelerimizi sorgulamak ve başkalarının bakış açılarını dikkate almak öğrenilebilen becerilerdir. Bir gecede kusursuz bir insan olamayız ama küçük alışkanlıklarla daha dikkatli bir iletişim kurabiliriz.
1. Varsayımlarınızı gerçeklerden ayırın.
Birisi size kısa cevap verdiğinde, “Bana kızgın” demek yerine “Kısa cevap verdi; nedenini henüz bilmiyorum” demeyi deneyin.
İlk cümle bir yorumdur. İkinci cümle ise gözlemlenebilir bir durumu tarif eder. Bu ayrım küçük görünse de gereksiz tartışmaların önüne geçebilir.
2. Tavsiye vermeden önce ihtiyacı sorun.
Bir arkadaşınız derdini anlatırken hemen çözüm üretmek yerine şu soruyu yöneltebilirsiniz:
“Bunu birlikte çözmeye mi çalışalım, yoksa önce seni dinlememi mi istersin?”
Bu soru, hem çözüm odaklı kişilere hem de duygusal desteğe ihtiyaç duyanlara alan açar. Ayrıca karşınızdaki kişinin neye ihtiyacı olduğunu tahmin etmek zorunda kalmazsınız.
3. Kendi duygularınızı tanımayı öğrenin.
Bazen başkalarının duygularını anlamakta zorlanmamızın nedeni kendi iç dünyamızı yeterince tanımamamızdır. Öfkelendiğimizde aslında incinmiş olabiliriz. Kıskandığımızda kaybetme korkusu yaşıyor olabiliriz. Sessiz kaldığımızda gerçekten sakin değil, çatışmadan kaçıyor olabiliriz.
Gün sonunda kendinize üç soru sorun:
- Bugün en yoğun hangi duyguyu yaşadım?
- Bu duyguyu ortaya çıkaran olay neydi?
- Olayı farklı bir şekilde yorumlamak mümkün müydü?
Bu sorular kendinizi yargılamak için değil, kendi zihninizin çalışma biçimini tanımak için kullanılmalıdır.
4. Geri bildirime savunmaya geçmeden kulak verin.
Birisi size davranışınızın kendisini üzdüğünü söylediğinde ilk tepkiniz kendinizi savunmak olabilir. “Ama ben öyle demek istemedim!” cümlesi de bu savunmanın klasik örneğidir.
Niyetinizin kötü olmaması önemlidir; ancak davranışınızın karşı tarafta yarattığı etki de önemlidir. İkisini aynı anda kabul etmek mümkündür.
Şöyle diyebilirsiniz: “Seni üzmek istemedim ama söylediğim şeyin sende böyle bir etki yarattığını anlıyorum. Biraz daha anlatır mısın?”
Bu cümle, otomatik savunmanın yerine merakı koyar.
5. İnsanları tek bir davranışla tanımlamayın.
Bir arkadaşınız bir kez sözünüzü kestiyse hemen saygısız olduğuna karar vermeyin. Belki heyecanlandı, belki konuyu yanlış anladı, belki de gerçekten dikkatsiz davrandı. Bunların hangisinin geçerli olduğunu anlamak için daha fazla bilgiye ihtiyacınız olabilir.
Tek bir olaydan kesin kişilik yargısı çıkarmamak, hem başkalarına hem de kendimize karşı daha adil olmamızı sağlar.
7. Bir Forum Üyesinin Deneyimi: “Ben Dinlediğimi Sanıyordum!”
Diyelim ki bir forum üyesi şöyle bir deneyimini paylaşıyor:
“Eşim iş yerinde yaşadığı bir problemi anlatırken ben hemen çözüm önerileri sunuyordum. Bana göre çok yardımcı oluyordum. Bir gün eşim, ‘Benimle konuşurken kendimi bir müşteri gibi hissediyorum. Sürekli sorunumu çözmeye çalışıyorsun ama ne hissettiğimi sormuyorsun,’ dedi. İlk başta biraz alındım. Sonuçta yardım etmeye çalışıyordum. Sonra düşündüm ve haklı olduğu noktaları gördüm. Artık önce dinliyorum, sonra neye ihtiyacı olduğunu soruyorum. İlginçtir, bazen çözümü kendisi zaten bulmuş oluyor.”
Bu örnekte önemli olan, çözüm üretmenin yanlış olması değil, her durumda aynı iletişim yöntemini kullanmanın yetersiz kalabilmesidir.
Başka bir forum üyesi de şöyle diyebilir:
“Ben de tam tersini yaşıyorum. İnsanlar bana sürekli duygularımı anlatmam gerektiğini söylüyor ama ben sorunumu çözmek istiyorum. Biri bana somut bir seçenek sunduğunda kendimi daha iyi hissediyorum. Herkesin destek alma biçimi farklı olabilir mi?”
Elbette olabilir. Hatta bu iki deneyim, insan ilişkilerinin neden tek bir kuralla açıklanamayacağını güzel bir şekilde gösteriyor.
Birinin ihtiyaç duyduğu şey dinlenmek, diğerininki plan yapmak olabilir. Aynı kişi bile bir gün yalnızca anlaşılmak isterken ertesi gün doğrudan çözüm arayabilir.
Dolayısıyla sağlıklı iletişimin temeli, karşımızdaki kişiyi kendi yöntemimize uydurmak değil, onun ihtiyaçlarını öğrenmeye istekli olmaktır.
8. Ne Zaman Profesyonel Destek Almak Gerekebilir?
Kişinin kendi duygularını tanımakta veya başkalarının bakış açılarını anlamakta zorlanması, zaman zaman herkesin yaşayabileceği bir durumdur. Ancak bu güçlükler sürekli tekrarlanıyor, yakın ilişkilerde ciddi sorunlara yol açıyor ya da kişinin günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel destek düşünülmelidir.
Örneğin kişi sık sık yanlış anlaşıldığını hissediyor, öfke patlamalarından sonra ilişkilerini onarmakta zorlanıyor veya duygularını ifade edemediği için yoğun sıkıntı yaşıyorsa bir psikolog ya da psikiyatristle görüşmek yararlı olabilir.
Ruh sağlığı uzmanı, yaşanan güçlüklerin hangi süreçlerle ilişkili olduğunu değerlendirebilir ve kişiye uygun bir yaklaşım belirleyebilir. Bazı psikoterapi yaklaşımları, kişinin kendi ve başkalarının zihinsel durumlarını daha iyi anlamasına odaklanır. Zihinselleştirme temelli terapi de bu yaklaşımlardan biridir.
Burada önemli bir ayrıntı var: İnternette okunan bir yazıdan hareketle kendimize veya başkasına psikolojik tanı koyamayız. Bir insanın duygularını ifade etmekte zorlanması, empati kuramaması veya farklı iletişim alışkanlıklarına sahip olması, otomatik olarak bir ruhsal bozukluğu olduğu anlamına gelmez.
Ama yaşanan zorlukları küçümsemek de doğru değildir. Gerektiğinde destek istemek, insanın kendisini tanıma ve ilişkilerini iyileştirme çabasının bir parçasıdır.
9. Asıl Kör Noktamız Kendimiz Olabilir miyiz?
İşin düşündürücü tarafı şu: Başkalarının bizi anlamadığını çok kolay fark ederiz ama bizim başkalarını yanlış anladığımızı kabul etmek daha zordur.
Bir tartışmada karşı tarafın ses tonunu eleştiririz ama kendi sesimizin ne kadar sertleştiğini fark etmeyebiliriz. Arkadaşımızın bencil davrandığını düşünürüz ama onun sınırlarını sürekli zorladığımızı gözden kaçırabiliriz. Partnerimizin bizi dinlemediğinden yakınırız ama o konuşurken telefonumuza baktığımızı unutabiliriz.
Kendimizi dışarıdan görememek, insan olmanın doğal sınırlılıklarından biridir. Bu nedenle öz farkındalık, yalnızca kendimiz hakkında olumlu düşünmek değildir. Bazen kendi hatalarımızı, çelişkilerimizi ve savunma mekanizmalarımızı da görebilmektir.
Üstelik kendimizi sorgulamak, her durumda haksız olduğumuzu kabul etmek anlamına gelmez. Karşımızdaki insan da yanılabilir. Önemli olan, kendi yorumumuzu tek mümkün açıklama olarak görmemektir.
Belki de insan ilişkilerinde gerçek olgunluk, herkesi doğru anlamayı başarmak değil, yanlış anladığımızı fark ettiğimizde geri adım atabilmektir.
Sonuç: Zihin Okumaya Gerek Yok, Biraz Merak Yeter!
Psişik körlük ifadesi, farklı bağlamlarda farklı anlamlar taşıyabilse de günlük yaşamda üzerinde düşünmeye değer bir noktaya işaret eder: İnsanlar yalnızca gördüğümüz davranışlardan ibaret değildir. Herkesin kendine özgü bir geçmişi, korkuları, beklentileri, ihtiyaçları ve olayları yorumlama biçimi vardır.
Kimi insan sorunları çözerek sevgisini gösterir, kimi dinleyerek, kimi pratik bir yardım sunarak, kimi de yalnızca yanında kalarak. Bunların hiçbiri tek başına kadınlara veya erkeklere özgü değildir. İnsanları anlamanın yolu, onları kalıplara yerleştirmekten çok, bireysel farklılıklarını keşfetmekten geçer.
Bir dahaki sefere bir arkadaşınız size “Beni hiç anlamıyorsun!” dediğinde hemen savunmaya geçmek yerine küçük bir deney yapabilirsiniz: “Seni hangi noktada yanlış anladım?” diye sorun.
Belki beklediğinizden daha uzun bir sohbet başlayacak. Belki haklı olduğunuzu düşündüğünüz bir konuda yeni bir şey öğreneceksiniz. Belki de yıllardır çözülemeyen bir tartışmanın aslında iki farklı ihtiyacın çarpışmasından kaynaklandığını fark edeceksiniz.
Ve kim bilir, belki de zihninizdeki o meşhur Excel tablosunu kapatıp bir süre yalnızca dinlemeyi öğrenirsiniz!
Şimdi sözü foruma bırakalım:
- Sizce insan kendi davranışlarındaki kör noktaları tek başına fark edebilir mi, yoksa başkalarının geri bildirimine mutlaka ihtiyaç duyar mı?
- Bir sorun yaşadığınızda önce çözüm mü ararsınız, yoksa sizi anlayan birine mi ihtiyaç duyarsınız?
- Hiç iyi niyetle yaptığınız bir şeyin karşı tarafta tam tersi bir etki yarattığını fark ettiniz mi?
- Sizce ilişkilerde daha büyük sorun hangisi: Karşımızdakini anlamamak mı, yoksa onu zaten anladığımızı düşünüp soru sormayı bırakmak mı?
Belki de bütün meselenin özeti şu: İnsanların zihnini okuyamayız ama onları gerçekten dinlemeyi öğrenebiliriz. Bazen bir ilişkiyi değiştiren şey, daha akıllıca bir cevap vermek değil, doğru soruyu sormaktır.
Bilimsel arka plan: Zihinselleştirme kavramı, kişinin kendisinin ve başkalarının düşünce, duygu ve niyetlerini anlamlandırabilmesini ifade eder. Kavramın psikoterapi ve ruh sağlığı araştırmalarındaki yeri için American Psychological Association sözlüğüne ve 2020 tarihli bilimsel derlemeye bakılabilir.