- Katılım
- 11 Mar 2024
- Mesajlar
- 646
- Puanları
- 0
Ress Kavmi Nerede Yaşadı? Kuyunun Dibine Sığmayan Bir Tarih Bilmecesi
Şimdi dürüst olalım: Tarihte “Nerede yaşadılar?” sorusuna cevap ararken çoğu kavim için elimizde en azından bir harita, bir şehir kalıntısı, bir kitabe veya “şu dağın arkasında yaşarlardı” diyebileceğimiz bir ipucu oluyor. Ress kavmine gelince işler biraz karışıyor. Sanki tarih bize konum atmış da telefonun çekmediği bir yerde bırakmış!
Kur’an’da Ashâbü’r-Ress, yani Ress halkı, iki yerde anılır: Furkân sûresi 38. âyet ve Kâf sûresi 12. âyet. Ancak dikkat çekici nokta şudur: Kur’an, bu topluluğun nerede yaşadığını, hangi şehirde bulunduğunu veya hangi coğrafyada hüküm sürdüğünü ayrıntılı biçimde anlatmaz. Onların peygamberlerini yalanlayan topluluklardan biri olduğu ve helâk edildiği belirtilir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
İşte asıl macera burada başlıyor.
Ress Kavmi Hakkında Kesin Olarak Ne Biliyoruz?
Önce sağlam zemine basalım. Çünkü Ress kavmi hakkında konuşurken en büyük hata, yüzyıllar boyunca aktarılmış rivayetleri Kur’an’ın kesin bilgisiymiş gibi sunmak olur.
Kur’an’da Ress halkı, Âd ve Semûd gibi geçmiş topluluklarla birlikte anılır. Furkân 25/38’de Âd, Semûd ve Ress halkının helâk edildiği belirtilirken Kâf 50/12’de Nûh kavmi, Ress halkı ve Semûd’un peygamberleri yalanladığı ifade edilir. Fakat bu iki ayette Ress halkının yaşadığı yer hakkında açık bir coğrafi tarif bulunmaz. Kuran Diyanet+1
Bu yüzden “Ress kavmi kesin olarak şu şehirde yaşadı” demek bilimsel ve tefsir açısından fazla iddialı olur.
Daha doğru ifade şudur:
Ress halkının kesin yerleşim yeri bilinmemektedir.
Peki, o zaman neden Yemâme, Necid, Kuzey Hicaz, Azerbaycan ve başka bölgelerin adı geçiyor?
Çünkü sonraki tefsir ve tarih literatüründe “Ress” kelimesinin anlamı ve bu topluluğun kimliği üzerine çok sayıda farklı görüş ortaya çıkmıştır.
Ve işin güzel tarafı da burada: Bir bakıma Ress kavmi, antik dünyanın “konumu bulunamayan kayıp şehir” bilmecesine dönüşüyor.
“Ress” Kelimesi Bize Bir İpucu Veriyor mu?
Arapça ress kelimesi geleneksel sözlüklerde kuyu, özellikle de yeterince sağlam biçimde örülmemiş veya belirli özelliklere sahip kuyu anlamlarıyla ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle “Ashâbü’r-Ress” ifadesi genellikle “Ress halkı” veya “kuyunun halkı” şeklinde anlaşılmıştır. Sorularla İslamiyet+1
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var.
“Ress” gerçekten bir özel yer adı mıydı?
Yoksa halkın kuyu ile ilişkisi nedeniyle mi bu isim kullanıldı?
İşte bu sorunun kesin cevabı elimizde değil.
Bazı klasik rivayetlerde Ress'in bir kuyu olduğu, bazı görüşlerde ise Yemâme bölgesinde bir yerleşim veya vadi adı olduğu aktarılır. Diyanet’in Kur’an Yolu tefsirinde de tarih ve tefsir kaynaklarında Ress’in Orta Arabistan’daki Yemâme’de bulunan bir kasaba, vadi veya kuyu olarak yorumlandığı belirtilir. Ancak aynı kaynak, bu görüşlerin Kur’an’a veya sahih bir rivayete dayanmadığı konusunda özellikle dikkat çeker. Kuran Diyanet
Yani elimizde pusula var ama pusulanın kuzeyi biraz huysuz!
En Güçlü İhtimallerden Biri: Orta Arabistan ve Yemâme
Ress halkının Orta Arabistan'da yaşamış olabileceği yönündeki görüş, İslâmî literatürde dikkat çeken ihtimallerden biridir.
Özellikle Yemâme adı bu tartışmada sıkça karşımıza çıkar. Yemâme, tarih boyunca Orta Arabistan'ın önemli bölgelerinden biri olmuştur. Bazı kaynaklarda Ress'in burada bulunan bir kasaba, vadi veya kuyuyla ilişkilendirildiği aktarılır. Kuran Diyanet
Burada stratejik düşünürsek şöyle bir tablo ortaya çıkıyor:
Bir topluluk su kaynağı çevresinde yaşamış olabilir.
Su kaynağı çevresinde yerleşim oluşmuş olabilir.
Yerleşim zamanla o kuyunun veya bölgenin adıyla anılmış olabilir.
Sonraki nesiller ise bu topluluğu “Ress halkı” şeklinde hatırlamış olabilir.
Bu senaryo kulağa oldukça mantıklı geliyor. Fakat “mantıklı” ile “kesin” arasında tarih kadar uzun bir mesafe var.
Erkek karakterimiz Ahmet olsa muhtemelen haritayı açıp şöyle derdi:
“Yemâme ihtimali güçlü. Ticaret yollarına, su kaynaklarına ve eski yerleşim düzenine bakarsak bir model çıkarabiliriz.”
Yanındaki Zeynep ise biraz daha farklı bir noktaya dikkat çekebilirdi:
“Tamam ama bu insanlar sadece haritadaki bir nokta değildi. Nerede yaşadıkları kadar, nasıl bir toplum olduklarını ve neden hatırlanmaya değer görüldüklerini de düşünelim.”
İkisi de haklı.
Çünkü tarih sadece koordinat bulma yarışması değildir.
Necid ve Kuzey Hicaz İhtimali Neden Konuşuluyor?
Ress adıyla ilişkilendirilen yerler yalnızca Yemâme ile sınırlı değildir.
Bazı İslâmî kaynaklarda Necid ve Kuzey Hicaz çevresinde de “ar-Rass” adıyla bilinen yerlerden söz edilir. Mevdûdî’nin ilgili açıklamasında Arap geleneklerinde Necid'de ve Kuzey Hicaz'da “ar-Rass” adıyla bilinen iki yer bulunduğu, bunlardan hangisinin Ress halkının yurdu olduğunun kesin olarak belirlenemediği ifade edilir. KuranX
Bu oldukça önemli bir bilgi.
Çünkü aynı veya benzer bir yer adının birden fazla bölgede bulunması, eski toplumların coğrafi kimliğini belirlemeyi zorlaştırabilir.
Bugün düşünün:
Bir ülkede “Pınar”, “Çınar”, “Dere” veya “Kale” isimli onlarca köy olabilir.
Bin yıl sonra biri sadece eski bir belgede “Çınar halkı” ifadesini bulsa, “Kesin olarak şu ilçedeydiler” demek ne kadar güvenilir olur?
İşte Ress meselesinde de benzer bir problem vardır.
Azerbaycan Görüşü Nereden Çıkıyor?
Ress kavmini Orta Arabistan'a değil, daha kuzeydeki bölgelere yerleştiren rivayetler de vardır.
Bazı kaynaklarda Azerbaycan ile ilişkilendiren görüşlere rastlanır. İSAM'da yayımlanan akademik bir çalışmada, Ress halkının Azerbaycan'da yerleştiğini savunan rivayetlerin bulunduğu, hatta bazı yorumlarda Ress kelimesinin Aras Nehri ile ilişkilendirildiği belirtilmektedir. Ancak bu yorumların geleneksel tefsir literatüründe yaygın ve kesin bir görüş olmadığı da vurgulanır. Isamveri
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken şey “Aras = Ress” eşitlemesinin kanıtlanmış bir tarihsel gerçek olmadığıdır.
Bir nehir adı kulağa benziyor diye iki ismi otomatik olarak birbirine bağlamak, tarih araştırmasının en hızlı ama en tehlikeli yöntemlerinden biridir.
Google Maps'i açıp “Aras Nehri, tamam bulduk!” demek kolay.
Eski çağların tarihini çözmek ise o kadar kolay değil.
Peki Ress Kavmi Semûd ile Aynı Toplum muydu?
Bu da tartışmanın ilginç taraflarından biri.
Bazı tefsir rivayetlerinde Ress halkının Semûd ile bağlantılı olduğu, hatta Semûd'un bazı yerleşimlerinden biri olabileceği ifade edilmiştir. İbn Kesîr'e atfedilen tefsir açıklamalarında İbn Abbas'tan nakledilen bir görüşte Ress halkının Semûd'a ait köylerden biri olduğu aktarılır. Alim
Fakat bu da kesin tarihsel veri olarak görülmemelidir.
Nitekim Diyanet'in Kur'an Yolu tefsiri, Ress halkının Hz. Şuayb'ın kavmi, Yâsîn sûresinde geçen şehir halkı veya Semûd'un bir kolu olduğu yönündeki farklı görüşlerin Kur’an’a veya sahih rivayetlere dayanmadığını açıkça belirtir. Kuran Diyanet
Dolayısıyla burada en sağlıklı yaklaşım:
Şimdi dürüst olalım: Tarihte “Nerede yaşadılar?” sorusuna cevap ararken çoğu kavim için elimizde en azından bir harita, bir şehir kalıntısı, bir kitabe veya “şu dağın arkasında yaşarlardı” diyebileceğimiz bir ipucu oluyor. Ress kavmine gelince işler biraz karışıyor. Sanki tarih bize konum atmış da telefonun çekmediği bir yerde bırakmış!
Kur’an’da Ashâbü’r-Ress, yani Ress halkı, iki yerde anılır: Furkân sûresi 38. âyet ve Kâf sûresi 12. âyet. Ancak dikkat çekici nokta şudur: Kur’an, bu topluluğun nerede yaşadığını, hangi şehirde bulunduğunu veya hangi coğrafyada hüküm sürdüğünü ayrıntılı biçimde anlatmaz. Onların peygamberlerini yalanlayan topluluklardan biri olduğu ve helâk edildiği belirtilir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
İşte asıl macera burada başlıyor.
Ress Kavmi Hakkında Kesin Olarak Ne Biliyoruz?
Önce sağlam zemine basalım. Çünkü Ress kavmi hakkında konuşurken en büyük hata, yüzyıllar boyunca aktarılmış rivayetleri Kur’an’ın kesin bilgisiymiş gibi sunmak olur.
Kur’an’da Ress halkı, Âd ve Semûd gibi geçmiş topluluklarla birlikte anılır. Furkân 25/38’de Âd, Semûd ve Ress halkının helâk edildiği belirtilirken Kâf 50/12’de Nûh kavmi, Ress halkı ve Semûd’un peygamberleri yalanladığı ifade edilir. Fakat bu iki ayette Ress halkının yaşadığı yer hakkında açık bir coğrafi tarif bulunmaz. Kuran Diyanet+1
Bu yüzden “Ress kavmi kesin olarak şu şehirde yaşadı” demek bilimsel ve tefsir açısından fazla iddialı olur.
Daha doğru ifade şudur:
Ress halkının kesin yerleşim yeri bilinmemektedir.
Peki, o zaman neden Yemâme, Necid, Kuzey Hicaz, Azerbaycan ve başka bölgelerin adı geçiyor?
Çünkü sonraki tefsir ve tarih literatüründe “Ress” kelimesinin anlamı ve bu topluluğun kimliği üzerine çok sayıda farklı görüş ortaya çıkmıştır.
Ve işin güzel tarafı da burada: Bir bakıma Ress kavmi, antik dünyanın “konumu bulunamayan kayıp şehir” bilmecesine dönüşüyor.
“Ress” Kelimesi Bize Bir İpucu Veriyor mu?
Arapça ress kelimesi geleneksel sözlüklerde kuyu, özellikle de yeterince sağlam biçimde örülmemiş veya belirli özelliklere sahip kuyu anlamlarıyla ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle “Ashâbü’r-Ress” ifadesi genellikle “Ress halkı” veya “kuyunun halkı” şeklinde anlaşılmıştır. Sorularla İslamiyet+1
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var.
“Ress” gerçekten bir özel yer adı mıydı?
Yoksa halkın kuyu ile ilişkisi nedeniyle mi bu isim kullanıldı?
İşte bu sorunun kesin cevabı elimizde değil.
Bazı klasik rivayetlerde Ress'in bir kuyu olduğu, bazı görüşlerde ise Yemâme bölgesinde bir yerleşim veya vadi adı olduğu aktarılır. Diyanet’in Kur’an Yolu tefsirinde de tarih ve tefsir kaynaklarında Ress’in Orta Arabistan’daki Yemâme’de bulunan bir kasaba, vadi veya kuyu olarak yorumlandığı belirtilir. Ancak aynı kaynak, bu görüşlerin Kur’an’a veya sahih bir rivayete dayanmadığı konusunda özellikle dikkat çeker. Kuran Diyanet
Yani elimizde pusula var ama pusulanın kuzeyi biraz huysuz!
En Güçlü İhtimallerden Biri: Orta Arabistan ve Yemâme
Ress halkının Orta Arabistan'da yaşamış olabileceği yönündeki görüş, İslâmî literatürde dikkat çeken ihtimallerden biridir.
Özellikle Yemâme adı bu tartışmada sıkça karşımıza çıkar. Yemâme, tarih boyunca Orta Arabistan'ın önemli bölgelerinden biri olmuştur. Bazı kaynaklarda Ress'in burada bulunan bir kasaba, vadi veya kuyuyla ilişkilendirildiği aktarılır. Kuran Diyanet
Burada stratejik düşünürsek şöyle bir tablo ortaya çıkıyor:
Bir topluluk su kaynağı çevresinde yaşamış olabilir.
Su kaynağı çevresinde yerleşim oluşmuş olabilir.
Yerleşim zamanla o kuyunun veya bölgenin adıyla anılmış olabilir.
Sonraki nesiller ise bu topluluğu “Ress halkı” şeklinde hatırlamış olabilir.
Bu senaryo kulağa oldukça mantıklı geliyor. Fakat “mantıklı” ile “kesin” arasında tarih kadar uzun bir mesafe var.
Erkek karakterimiz Ahmet olsa muhtemelen haritayı açıp şöyle derdi:
“Yemâme ihtimali güçlü. Ticaret yollarına, su kaynaklarına ve eski yerleşim düzenine bakarsak bir model çıkarabiliriz.”
Yanındaki Zeynep ise biraz daha farklı bir noktaya dikkat çekebilirdi:
“Tamam ama bu insanlar sadece haritadaki bir nokta değildi. Nerede yaşadıkları kadar, nasıl bir toplum olduklarını ve neden hatırlanmaya değer görüldüklerini de düşünelim.”
İkisi de haklı.
Çünkü tarih sadece koordinat bulma yarışması değildir.
Necid ve Kuzey Hicaz İhtimali Neden Konuşuluyor?
Ress adıyla ilişkilendirilen yerler yalnızca Yemâme ile sınırlı değildir.
Bazı İslâmî kaynaklarda Necid ve Kuzey Hicaz çevresinde de “ar-Rass” adıyla bilinen yerlerden söz edilir. Mevdûdî’nin ilgili açıklamasında Arap geleneklerinde Necid'de ve Kuzey Hicaz'da “ar-Rass” adıyla bilinen iki yer bulunduğu, bunlardan hangisinin Ress halkının yurdu olduğunun kesin olarak belirlenemediği ifade edilir. KuranX
Bu oldukça önemli bir bilgi.
Çünkü aynı veya benzer bir yer adının birden fazla bölgede bulunması, eski toplumların coğrafi kimliğini belirlemeyi zorlaştırabilir.
Bugün düşünün:
Bir ülkede “Pınar”, “Çınar”, “Dere” veya “Kale” isimli onlarca köy olabilir.
Bin yıl sonra biri sadece eski bir belgede “Çınar halkı” ifadesini bulsa, “Kesin olarak şu ilçedeydiler” demek ne kadar güvenilir olur?
İşte Ress meselesinde de benzer bir problem vardır.
Azerbaycan Görüşü Nereden Çıkıyor?
Ress kavmini Orta Arabistan'a değil, daha kuzeydeki bölgelere yerleştiren rivayetler de vardır.
Bazı kaynaklarda Azerbaycan ile ilişkilendiren görüşlere rastlanır. İSAM'da yayımlanan akademik bir çalışmada, Ress halkının Azerbaycan'da yerleştiğini savunan rivayetlerin bulunduğu, hatta bazı yorumlarda Ress kelimesinin Aras Nehri ile ilişkilendirildiği belirtilmektedir. Ancak bu yorumların geleneksel tefsir literatüründe yaygın ve kesin bir görüş olmadığı da vurgulanır. Isamveri
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken şey “Aras = Ress” eşitlemesinin kanıtlanmış bir tarihsel gerçek olmadığıdır.
Bir nehir adı kulağa benziyor diye iki ismi otomatik olarak birbirine bağlamak, tarih araştırmasının en hızlı ama en tehlikeli yöntemlerinden biridir.
Google Maps'i açıp “Aras Nehri, tamam bulduk!” demek kolay.
Eski çağların tarihini çözmek ise o kadar kolay değil.
Peki Ress Kavmi Semûd ile Aynı Toplum muydu?
Bu da tartışmanın ilginç taraflarından biri.
Bazı tefsir rivayetlerinde Ress halkının Semûd ile bağlantılı olduğu, hatta Semûd'un bazı yerleşimlerinden biri olabileceği ifade edilmiştir. İbn Kesîr'e atfedilen tefsir açıklamalarında İbn Abbas'tan nakledilen bir görüşte Ress halkının Semûd'a ait köylerden biri olduğu aktarılır. Alim
Fakat bu da kesin tarihsel veri olarak görülmemelidir.
Nitekim Diyanet'in Kur'an Yolu tefsiri, Ress halkının Hz. Şuayb'ın kavmi, Yâsîn sûresinde geçen şehir halkı veya Semûd'un bir kolu olduğu yönündeki farklı görüşlerin Kur’an’a veya sahih rivayetlere dayanmadığını açıkça belirtir. Kuran Diyanet
Dolayısıyla burada en sağlıklı yaklaşım: